Το 2023, μετά τους σεισμούς και τη βελτιωμένη ατμόσφαιρα που ακολούθησε, υπογράφηκε η Διακήρυξη των Αθηνών για αποφυγή εντάσεων και διατήρηση του διαλόγου με την Τουρκία. Αν κι αναπτύχθηκε ένα θετικότερο κλίμα, ουσιαστική πρόοδος στις διμερείς συνομιλίες δεν υπήρξε. Παρά τις έντονες απαιτήσεις της Τουρκίας, η Αθήνα διατήρησε τη στάση της και αντιδράσεις που προκλήθηκαν από θέματα όπως ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός (ΘΧΣ) δεν κλιμακώθηκαν.
Η Ελλάδα κατέθεσε τον δικό της χάρτη ΘΧΣ, αποτυπώνοντας τα δυνητικά όρια της ΑΟΖ της, γεγονός που αποτέλεσε υποχρέωση απέναντι στην ΕΕ λόγω καθυστερήσεων. Η ενέργεια αυτή δεν είχε στόχο την πρόκληση της Τουρκίας, η οποία απάντησε χαράσσοντας και εκείνη ανάλογο χάρτη και τον καταθέτοντας στην UNESCO. Ο τουρκικός χάρτης όμως προκαλεί επικαλύψεις έως το μέσον του Αιγαίου, ενσωματώνοντας ελληνικά νησιά και ανοίγοντας θέμα μη οριστικής οριοθέτησης.
Παρότι αρχικά η Τουρκία έδειχνε να ακολουθεί πιο ήπιες αντιδράσεις, πρόσφατα αποκαλύφθηκε η κατάρτιση νομοσχεδίου που προβλέπει περαιτέρω μονομερείς θαλάσσιες διεκδικήσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Το νομοσχέδιο, αποτέλεσμα μακροχρόνιας επεξεργασίας, περιλαμβάνει υπερβολικές αξιώσεις και στηρίζεται στη ρητορική της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Στόχοι και επιδιώξεις της Άγκυρας
Η Τουρκία με το νέο σχέδιο νόμου επιχειρεί να θεσμοθετήσει δικαιώματα υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ σε θαλάσσιες περιοχές που διεκδικεί και η Ελλάδα, δίνοντας στον πρόεδρο τη δυνατότητα να προχωρήσει σε ανακήρυξη ΑΟΖ και άσκηση δικαιωμάτων χωρίς προηγούμενη συμφωνία με τα άλλα παράκτια κράτη. Για πρώτη φορά εμφανίζεται τουρκική αξίωση για ΑΟΖ στο Αιγαίο.
Δεν έχει αποσαφηνιστεί αν το κείμενο αφορά απλή διεκδίκηση ή άμεση ενεργοποίηση δικαιωμάτων, αφού κατά το διεθνές δίκαιο απαιτείται συμφωνία μεταξύ εμπλεκόμενων κρατών για οριοθέτηση ώστε αυτά να είναι έγκυρα. Εάν επιτραπεί στον πρόεδρο να ανακηρύξει ΑΟΖ, τότε ισχύουν άμεσα και οι προβλέψεις για υφαλοκρηπίδα, έστω και μονομερώς.
Έτσι, η Τουρκία επιχειρεί μέσω εσωτερικής νομοθεσίας να κατοχυρώσει, πέραν κάθε διεθνούς νομιμότητας, το δικαίωμα για αλίευση σε διεθνή ύδατα και για σεισμικές έρευνες σε αμφισβητούμενα σημεία.
Το νομικό πλαίσιο και οι διεθνείς δεσμεύσεις
Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα εκτείνονται έως 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές, κάτι που δεν μπορεί να εφαρμοστεί στο Αιγαίο λόγω των γεωγραφικών ιδιαιτεροτήτων. Όπου τα κράτη απέχουν λιγότερο, απαιτείται υποχρεωτικά συμφωνία και δεν επιτρέπονται μονομερείς ενέργειες. Οποιεσδήποτε προσπάθειες για μονομερή οριοθέτηση είναι νομικά άκυρες αν το άλλο κράτος αντιδρά.
Για την Ελλάδα, πέραν των 6 ναυτικών μιλίων από τις ακτές, αρχίζει η ανοικτή θάλασσα, όπου ισχύουν οι διεθνείς ελευθερίες – κάτι που η τουρκική πρόταση νομοθεσίας θα αμφισβητήσει, προκαλώντας κινδύνους και εντάσεις.
Πέντε κρίσιμες παγίδες του τουρκικού νομοσχεδίου
- Η μονομερής οριοθέτηση οδηγεί σε επικίνδυνα τετελεσμένα, ενισχύοντας τον κίνδυνο σύγκρουσης.
- Η προσπάθεια κατοχύρωσης εθνικών δικαιωμάτων παρακάμπτει τα ελληνικά νησιά και τα όποια δικαιώματά τους.
- Η εξουσιοδότηση στον πρόεδρο για ανακήρυξη ΑΟΖ ενδέχεται να παγώσει κάθε διάλογο και να περιπλέξει τη διαπραγμάτευση.
- Η παντελής έλλειψη συνοδευτικού χάρτη αυξάνει την αβεβαιότητα για τον αριθμό και το εύρος των διεκδικήσεων.
- Το ερώτημα αν το Πρακτικό της Βέρνης καταργείται επίσημα, ανοίγοντας το δρόμο για μεμονωμένες ενέργειες στο Αιγαίο.
Η θέση της Ελλάδας και οι επόμενες κινήσεις
Δεν αποκλείεται να δούμε σταδιακά κι άλλες τουρκικές κινήσεις που θα εντείνουν το σκηνικό. Η Ελλάδα οφείλει να διατηρήσει ψυχραιμία αλλά συνάμα να εκπονήσει σαφή στρατηγική: ετοιμότητα για διάλογο, γρήγορη κινητοποίηση της ΕΕ, του ΝΑΤΟ και διεθνών θεσμών και διαρκή ενημέρωση για τις εξελίξεις. Πρόκειται για μια κρίσιμη συγκυρία που μπορεί να ανατρέψει τη φάση ύφεσης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ιδιαίτερα αν δεν υπάρξει άμεση και συντονισμένη αντίδραση.
(Πέτρος Λιάκουρας, Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, Πανεπιστήμιο Πειραιά)
