Το κόκκινο ρουμπίνι και το άγνωστο ταξίδι της Περσίας προς το Ιράν
Στο χέρι του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, το δαχτυλίδι με το ρουμπίνι μοιάζει να κρατάει αιώνες παράδοσης – μαζί του, και τους μύθους μιας ολόκληρης χώρας που για πολλούς υπήρξε το “πολύτιμο πετράδι της Ανατολής”. Για άλλους, είναι η μεγάλη αυτοκρατορία του Κύρου που προσπαθεί να ξαναγράψει τη μοίρα της στο σήμερα.
Τον τελευταίο αιώνα, τρεις προσωπικότητες σημάδεψαν βαθιά τον δρόμο που έκανε η Περσία μέχρι να γεννηθεί το σύγχρονο Ιράν: Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί, ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ και ο Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί. Στη σκιά τους, κυριαρχούσε άλλοτε το χρυσάφι και άλλοτε, στις αρχές του 1900, το «μαύρο χρυσάφι» – το πετρέλαιο.
Ο ξαφνικός πλούτος και η θρυλική ονομασία
Η ανακάλυψη του πετρελαίου το 1908 άλλαξε τα πάντα. Οι Βρετανοί βρέθηκαν στην καρδιά των εξελίξεων, ιδρύοντας το 1909 την Anglo-Persian Oil Company (μετέπειτα BP) και ανοίγοντας έναν αιώνα επιρροής πάνω στη μοίρα του Ιράν, προκαλώντας έντονη δυσαρέσκεια και συσσωρευμένη οργή στους κατοίκους της χώρας.
Όταν ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί, που κυβέρνησε από το 1925 ως το 1941, ανέλαβε τα ηνία, τοποθέτησε μεθοδικά το κράτος σε πορεία εκσυγχρονισμού και αυστηρού εθνικισμού. Στις 21 Μαρτίου 1935, ανήμερα του περσικού νέου έτους Νορούζ, ζήτησε από όλον τον κόσμο να ξεχάσει την “Περσία” και να μιλά πια για το “Ιράν”. Η λέξη αυτή προέρχεται από τον όρο “Αριάν”, τη γη των Ιρανών – τονίζοντας την ιστορική εθνική ταυτότητα μέσα από έναν νέο, διεθνή εαυτό.
Στα βήματα του Ατατούρκ – αλλά με μεγάλες αντιθέσεις
Ο Ρεζά Σαχ, εμπνευσμένος από τον Κεμάλ Ατατούρκ, προσπάθησε να επιβάλει μια νέα εποχή, χτυπώντας τις παραδοσιακές φυλές, χτίζοντας υποδομές, υπερασπίζοντας το γυναικείο δικαίωμα στη μόρφωση και καταργώντας το πέπλο. Όμως η σκληρότητά του, οι κατασχέσεις γης και η προσέγγισή του προς τη Γερμανία προκάλεσαν τεράστιες αντιδράσεις. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η βρετανική και σοβιετική εισβολή τον ανάγκασε να παραιτηθεί υπέρ του γιου του.
Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί εξόριστος στη Νότια Αφρική, 1942
Το 1959, υπό τον διάδοχό του, Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, επιτράπηκε να χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα τα ονόματα Ιράν και Περσία, αν και το δεύτερο επιβιώνει κυρίως για να αναφέρεται σε πολιτισμό και παράδοση.
Το μαύρο πετρέλαιο και οι μεγάλες δυνάμεις
Η εθνικοποίηση των πετρελαϊκών πόρων από τον Μοσαντέκ το 1951 και η δυναμική του απέναντι στους Βρετανούς έφερε τα πάνω κάτω, αλλά προκάλεσε τη δυτική αντεπίθεση: το 1953, με την υποστήριξη ΜΙ6 και CIA, οργανώθηκε το περίφημο πραξικόπημα που ανέκοψε τα σχέδια της δημοκρατίας, επαναφέροντας το στέμμα και την καταστολή.
Ο Μοσαντέκ
Η κλιμάκωση που έσβησε το στέμμα για πάντα
Όμως τίποτα δεν προμήνυε τη θύελλα του 1978-1979: Μαζικές διαμαρτυρίες, σκληρές επεμβάσεις της μυστικής αστυνομίας SAVAK, στρατιωτικός νόμος και, τελικά, η φυγή του σάχη. Δύο εβδομάδες αργότερα, ο αγιατολάχ Χομεϊνί επέστρεψε θριαμβευτικά, σηματοδοτώντας την έναρξη της Ισλαμικής Επανάστασης και μια νέα εποχή – όπου, όπως λένε πολλοί, «αντάλλαξαν το στέμμα με το τουρμπάνι».
Ο λαβύρινθος ταυτότητας
Το Ιράν σήμερα συγκεράζει εκατοντάδες εθνοτικές ομάδες και πολύμορφους πολιτισμούς, με επίσημη γλώσσα τα φαρσί, ενώ παραμένει μία ισχυρή, κεντρική δύναμη για να αποτρέψει κάθε διάσπαση ή ξένη παρέμβαση. Το πετρέλαιο παραμένει στο κέντρο της οικονομικής και πολιτικής ζωής, ενώ η γεωγραφική του θέση το καθιστά διαρκώς “αιχμάλωτο” ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή.
