Ένα απρόσμενο εύρημα στις ιρλανδικές ακτές άφησε άφωνη την επιστημονική κοινότητα: ένας καρχαρίας της Γροιλανδίας, που πιθανολογείται ότι ήρθε στη ζωή όταν ακόμα ο Σαίξπηρ έγραφε τα αριστουργήματά του, βρέθηκε νεκρός, προσφέροντας ένα μοναδικό παράθυρο στο μυστήριο της μακροζωίας. Αυτό το ξεχωριστό ζώο, με απίστευτες ικανότητες να διατηρεί τις αισθήσεις και τα ζωτικά του όργανα λειτουργικά για αιώνες, έγινε αντικείμενο εντατικής μελέτης από ερευνητές.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της επιστημονικής ομάδας, ο καρχαρίας ξεπερνούσε τα 150 χρόνια ζωής, έχοντας γεννηθεί την εποχή του Λίνκολν και της Βικτωρίας, τότε που ο κόσμος ακόμα δεν είχε γνωρίσει τα αυτοκίνητα και τα πελώρια ιστιοφόρα κυριαρχούσαν στις θάλασσες. Παρόλα αυτά, για τα δεδομένα του είδους του, αυτός ο καρχαρίας λογιζόταν νεαρός.
«Είναι τραγικό – χρειάστηκε αιώνες για να φτάσει στην ενηλικίωση και ίσως να μην πρόλαβε ποτέ να αναπαραχθεί», τόνισε η θαλάσσια βιολόγος Έμιλι Ντε Λους στο BBC, διευκρινίζοντας πόσο κρίσιμη είναι η επιβίωση αυτών των ζώων.
Οι καρχαρίες της Γροιλανδίας είναι οι μακροβιότεροι σπονδυλωτοί που υπάρχουν στη Γη, με προσδόκιμο ζωής που μπορεί να αγγίξει έως και τα 400 χρόνια. Με εκτιμήσεις μάλιστα που φτάνουν και τους 5 αιώνες, ορισμένα ζώα που κολυμπούν σήμερα, μπορεί να έχουν ζήσει παράλληλα με τον Σαίξπηρ!
Ένα παράξενο ταξίδι στα βάθη του χρόνου
Η διαδικασία μεταφοράς και εξέτασης του τεράστιου ζώου αποδείχθηκε μια πρόκληση: με βάρος πάνω από 200 κιλά και μήκος σχεδόν 5 μέτρα, χρειάστηκε γερανός, φορτηγό και ιδιαίτερη προσοχή για την απομάκρυνσή του από τις ακτές και την προστασία του από άλλα ζώα. Μια πολυμελής ομάδα ερευνητών από διάφορα ινστιτούτα, ντυμένη με αυστηρά μέτρα προστασίας, προχώρησε στη νεκροψία προκειμένου να εντοπιστούν τα μυστικά του.
Όπως εξηγεί η Τζάσμιν Σταβένοου Τζέρεμαλμ, «μέσα από τα νεκρά ζώα μαθαίνουμε πραγματικά την ιστορία της ζωής τους – μας αποκαλύπτουν μυστικά που τα ζωντανά κρατούν καλά φυλαγμένα».
Η προφύλαξη δεν ήταν τυχαία, αφού ένας καρχαρίας με τέτοια διάρκεια ζωής μπορεί να φιλοξενεί στο σώμα του μικροοργανισμούς δεκάδων ή εκατοντάδων ετών, θέτοντας σε κίνδυνο όσους έρχονται σε επαφή.
Το μυστήριο της αστείρευτης νεότητας
Παρά τις προόδους στη μελέτη των καρχαριών της Γροιλανδίας, πολλοί τομείς της ζωής τους παραμένουν άγνωστοι: ζουν σε αρκτικές θάλασσες γύρω από Ισλανδία, Καναδά και Γροιλανδία, έχουν αργό τρόπο ζωής και τρέφονται συχνά με κουφάρια ή με θηράματα όπως φώκιες. Το σώμα τους περιέχει φυσικά αντιψυκτικά – αλλά έτσι το κρέας τους είναι τοξικό.
Η ανεπαρκής ενημέρωση για τον τρόπο ζωής τους, τους κάνει ευάλωτους: οι επιστήμονες αγνοούν πού και πότε αναπαράγονται, πόσους απογόνους φέρνουν στον κόσμο, και πώς μπορεί να προστατευτεί το είδος. Όλα αυτά εμποδίζουν τους ερευνητές να εκτιμήσουν το μέγεθος του πληθυσμού τους ή να σχεδιάσουν μέτρα προστασίας.
Αποκαλύψεις για τη γήρανση από έναν αρχαίο «φύλακα»
Κατά τη διάρκεια της εξέτασης, απομονώθηκαν δέρμα γεμάτο «οδοντίδια», το ήπαρ του –που μόνο του ζύγιζε 50 κιλά– τα μάτια και μυϊκοί ιστοί για ανάλυση. Τα μάτια του ζώου, που για χρόνια πιστευόταν πως καταστρέφονται εύκολα, αποδείχτηκε με πρόσφατη έρευνα ότι διατηρούν εξαιρετική όραση ακόμα και στα γερατειά – σαν μια «κάμερα νυχτός» ιδανική για τα παγωμένα σκοτάδια των αρκτικών βυθών.
Οι ειδικοί πιστεύουν πως το είδος έχει εξελιχθεί ώστε να διατηρεί σε καλή κατάσταση κομβικά συστήματα του οργανισμού του –όπως όραση και καρδιά– μέσω εξαιρετικών μηχανισμών επιδιόρθωσης του DNA! Μάλιστα, τα γονίδια αυτής της διαδικασίας είναι ιδιαίτερα ενεργά, κάτι που ίσως κρύβει τα κλειδιά της «αιώνιας νεότητας» για όλους τους οργανισμούς.
Σημαντικές αναλύσεις θα πραγματοποιηθούν και στο μήκος των τελομερών – δομών του DNA που φθείρονται με την ηλικία – μια διαδικασία που ίσως φωτίσει ακόμη περισσότερο την πραγματική ηλικία του καρχαρία.
Όταν ο θάνατος ανοίγει δρόμο σε νέες γνώσεις
Η καρδιά του καρχαρία εντυπωσίασε τους ερευνητές: παρά τα σημάδια φθοράς, διατήρησε πλήρως τη λειτουργικότητά της για δεκαετίες ή και αιώνες, σε αντιδιαστολή με ό,τι παρατηρείται στους ανθρώπους.
Αναλύθηκαν επίσης το στομάχι και το πεπτικό σύστημα. Παρά το γεγονός ότι το στομάχι ήταν άδειο, διαπιστώθηκε τροφή στο έντερο του – σημάδι ότι είχε φάει λίγο πριν τον θάνατό του. Ο χαμηλότατος μεταβολισμός του αποτελεί προσαρμογή στην έλλειψη τροφής των αρκτικών θαλασσών, όπου επιβιώνουν με ελάχιστα ενεργειακά αποθέματα.
Οι αιτίες του θανάτου ίσως παραμείνουν αδιευκρίνιστες, όμως οι ερευνητές ελπίζουν πως τα δείγματα που συγκεντρώθηκαν θα πυροδοτήσουν νέες ανακαλύψεις γύρω από το γιατί ο καρχαρίας της Γροιλανδίας ξεπερνά τόσο εντυπωσιακά τα όρια της φύσης. Όπως σχολιάζει η Ντε Λους: «Σε κάνει να απορείς τι ακριβώς συνέβη… Σε ανθρώπινα χρόνια θεωρείται γέρος, όμως για το είδος του είχε ακόμη τεράστια ζωή μπροστά του».
