Όταν ο Βεζούβιος εξερράγη το 79 μ.Χ., θάβοντας το Ηράκλειο και τη μοναδική αρχαία βιβλιοθήκη του, κανείς δεν φανταζόταν ότι θα χρειαζόταν δύο χιλιάδες χρόνια και την τεχνητή νοημοσύνη για να αποκαλυφθεί το περιεχόμενό της. Οι πάπυροι που είχαν βρεθεί τον 18ο αιώνα ήταν τόσο εύθραυστοι, ώστε κάθε προσπάθεια ανάγνωσης οδηγούσε στην καταστροφή τους, αφήνοντας τους ερευνητές αβοήθητους για αιώνες.
Η μεγάλη στροφή ήρθε χάρη σε αλματώδη πρόοδο στην τεχνολογία. Με χρήση προηγμένων απεικονιστικών μεθόδων και ισχυρών αλγορίθμων Τεχνητής Νοημοσύνης, οι ειδικοί κατάφεραν για πρώτη φορά να διαβάσουν το περιεχόμενο των παπύρων χωρίς φυσική παρέμβαση! Η παγκόσμια πρωτοβουλία Vesuvius Challenge μετέτρεψε τις προσπάθειες αυτές σε διεθνή διαγωνισμό, προσφέροντας γενναιόδωρα βραβεία. Το 2023, φοιτητής κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει τη λέξη «purple» κερδίζοντας 40.000 δολάρια, ενώ στη συνέχεια άλλες ομάδες αποκάλυψαν 2.000 ελληνικούς χαρακτήρες (έπαθλο 700.000 δολαρίων) αλλά και τον τίτλο ενός ακόμη παπύρου (60.000 δολάρια).
Η αποκάλυψη που άφησε τους πάντες άφωνους
Ύστερα από αιώνες μυστηρίου, για πρώτη φορά αποκωδικοποιήθηκε ολόκληρο το σώμα ενός αρχαίου πάπυρου μήκους περίπου 1,5 μέτρου, που περιέχει είκοσι στήλες με φιλοσοφικές αναζητήσεις στα αρχαία ελληνικά. Αυτή η πρωτοφανής επιτυχία προσφέρει έναν ανυπολόγιστο θησαυρό γνώσης για πρώτη φορά μετά από σχεδόν 2.000 χρόνια. Ο καθηγητής Brent Seales του Πανεπιστημίου Κεντάκι σχολίασε: «Η τεχνολογία μπορεί να μοιάζει με θαύμα, αλλά το πραγματικό θαύμα είναι ότι επαναφέρουμε στη ζωή τις φωνές του παρελθόντος μας».
Ο συγκεκριμένος πάπυρος, γνωστός ως PHerc. 1667, πραγματεύεται βαθιά ζητήματα γύρω από τη γνώση, τη διάκριση του σωστού από το λάθος και τη λογική, πυρήνα της Στωικής σκέψης. Αναφέρεται και στον Αριστοκρέοντα, ανιψιό του μεγάλου φιλόσοφου Χρυσίππου.
Το μυστήριο της βιβλιοθήκης του Ηρακλείου
Ανακαλύφθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα σε μια πλούσια ρωμαϊκή έπαυλη που πιθανολογείται ότι ανήκε στον πεθερό του Ιουλίου Καίσαρα. Βρέθηκαν εκεί περίπου 1.800 πάπυροι – μια συλλογή ανεκτίμητη και μοναδική από την ελληνορωμαϊκή εποχή. Πολλά κείμενα ανήκουν στον Φιλόδημο, εκπρόσωπο της επικουρείου φιλοσοφικής σχολής, ο οποίος έδινε προτεραιότητα στην ηδονή και στην απομάκρυνση από τον πόνο.
Πρωτοποριακή τεχνολογία και μελλοντικές ελπίδες
Η επιστημονική ομάδα του Seales από τις αρχές του 2000 προσπαθεί να «ξεδιπλώσει» εικονικά τους παπύρους με μεθόδους παρόμοιες με αξονικές τομογραφίες. Με τη στήριξη επενδυτών της Silicon Valley και το Vesuvius Challenge, κατάφεραν να προχωρήσουν πολύ γρηγορότερα απ’ ό,τι περίμεναν. Πλέον, όπως επισημαίνει ο Seales, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στο περιεχόμενο των κειμένων και λιγότερο στην τεχνολογία πίσω από την αποκάλυψή τους.
Αναζητώντας τον συγγραφέα και νέα ανακαλύψεις
Κατά την παπυρολόγο Φεντερίκα Νικολάρντι, ο PHerc. 1667 γράφτηκε τον 2ο ή 3ο αιώνα π.Χ. και ίσως ανήκει στον ίδιο τον Χρυσίππο. Παρά την απώλεια τίτλου και συγγραφέα, το έργο υπογραμμίζει τη δύναμη της φρόνησης και τα όρια της γνώσης, καλώντας τους ανθρώπους να μην απομακρύνονται από τη φύση τους.
Αξιοσημείωτες είναι και οι πρόσφατες αποκαλύψεις τίτλων, όπως το «Φιλόδημος, Περί Θεών, Βιβλίο 8», και δεκάδες στήλες από το έργο «Περί Κακιών», που ανατρέπουν τα δεδομένα για τη φιλοσοφία της ελληνιστικής περιόδου. Το Vesuvius Challenge ανεβάζει τώρα την πρόκληση, δίνοντας ένα εκατομμύριο δολάρια για την πλήρη αποκρυπτογράφηση ενός ακόμη παπύρου ως τον επόμενο χρόνο, δίνοντας έμφαση στη διαφάνεια των μεθόδων και στην επιστημονική συνεργασία.
Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο Seales: «Η διαδικασία είναι πλέον συστηματική και επαναλήψιμη. Το μόνο που απομένει είναι ζήτημα χρόνου ώσπου να διαβάσουμε όλους τους αρχαίους παπύρους».
