Την ατμόσφαιρα των εκκλησιών το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης διαποτίζει ένας ύμνος που γεμίζει τις ψυχές με δέος: το περίφημο Τροπάριο της Κασσιανής. Το ποίημα αυτό δεν είναι απλώς ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της βυζαντινής υμνογραφίας — πίσω του κρύβεται μια συγκλονιστική ιστορία ανθρώπινης δύναμης και πνευματικής ανύψωσης.
Σύμφωνα με τον βυζαντινό χρονικογράφο Συμεών Μάγιστρο, τον 10ο αιώνα, η Αυτοκρατορική Αυλή της Κωνσταντινούπολης το έτος 830 μ.Χ. γέμισε με νεαρές κοπέλες, ώστε ο αυτοκράτορας Θεόφιλος να διαλέξει νύφη. Ο ίδιος, γοητευμένος από την Κασσιανή – τη γυναίκα που είχε ξεχωριστή ομορφιά και εξαιρετικό πνεύμα – θέλησε να δοκιμάσει τη λογική της. Όταν της είπε: «Ως άρα δια γυναικός ερρύη τα φαύλα» (υπονοώντας την αμαρτία της Εύας), εκείνη απάντησε ακαριαία και με σοφία: «Αλλά και δια γυναικός πηγάζει τα κρείττονα», δηλώνοντας πως από γυναίκα ήρθε και το μεγαλύτερο καλό – η Παναγία. Η κραταιά, πλην εύστοχη, απάντηση ενόχλησε τον Θεόφιλο, ο οποίος προτίμησε τελικά τη Θεοδώρα, αφήνοντας την Κασσιανή στην απογοήτευση και τη μοναξιά.
Η Κασσιανή, αφήνοντας πίσω την πιθανότητα βασιλικού γάμου, αφιέρωσε τη ζωή της στο Θεό. Ίδρυσε μοναστήρι το οποίο έφερε το όνομά της και αφοσιώθηκε στη δημιουργία υμνογραφικών έργων που, μέχρι σήμερα, συγκινούν βαθιά τους πιστούς. Χαρακτηριστική είναι η φράση της: «Επειδή δεν έγινα βασίλισσα αυτού του κόσμου, θα είμαι πιστή υπήκοος της αιώνιας Βασιλείας του Χριστού».
Η συγκλονιστική έμπνευση του ύμνου
Η δημιουργία του «Τροπαρίου της Κασσιανής» εμπνέεται από το περιστατικό της γυναίκας που, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, σώθηκε από λιθοβολισμό με τα λόγια του Ιησού: «Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω». Στη συνέχεια, μετανιωμένη, πηγαίνει στο σπίτι του Σίμωνα του Φαρισαίου, όπου πλένει με τα δάκρυά της τα πόδια του Χριστού και τα σκουπίζει με τα μαλλιά της.
Αυτή η βαθιά μεταμέλεια και η διεκδίκηση της θείας συγχώρεσης αποτέλεσαν τον άξονα του συγκινητικότερου ύμνου της Μεγάλης Εβδομάδας.
Η αφήγηση περιλαμβάνεται στα Ευαγγέλια του Λουκά, Ματθαίου και Μάρκου, ενώ η καλλιτεχνική πένα της Κασσιανής αποτυπώνει τον σπαραγμό της ψυχής και την ελπίδα έλεους.
| Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή, | Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες |
| τὴν σὴν αἰσθομένη θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν, | σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα |
| ὀδυρομένη, μύρα σοι, πρὸ τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει. | και σε άλειψε με μυρουδικά πριν από τον ενταφιασμό σου |
| Οἴμοι! λέγουσα, ὅτι νύξ μοι ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας, | κι έλεγε οδυρόμενη: Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη |
| ζοφώδης τε καὶ ἀσέληνος ἔρως τῆς ἁμαρτίας. | και δίχως φεγγάρι, η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας. |
| Δέξαι μου τὰς πηγὰς τῶν δακρύων, | Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων, |
| ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς θαλάσσης τὸ ὕδωρ· | εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας. |
| κάμφθητί μοι πρὸς τοὺς στεναγμοὺς τῆς καρδίας, | Λύγισε στ’ αναστενάγματα της καρδιάς μου, |
| ὁ κλίνας τοὺς οὐρανοὺς τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει. | εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γη. |
| Καταφιλήσω τοὺς ἀχράντους σου πόδας, | Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου, |
| ἀποσμήξω τούτους δὲ πάλιν τοῖς τῆς κεφαλῆς μου βοστρύχοις· | και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου· |
| ὧν ἐν τῷ παραδείσῳ Εὔα τὸ δειλινόν, | αυτά τα ποδάρια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό, |
| κρότον τοῖς ὠσὶν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη. | τ’ άκουσε να περπατάνε, από το φόβο της κρύφτηκε. |
| Ἁμαρτιῶν μου τὰ πλήθη καὶ κριμάτων σου ἀβύσσους | Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο, |
| τίς ἐξιχνιάσει, ψυχοσῶστα Σωτήρ μου; | ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση, ψυχοσώστη Σωτήρα μου; |
| Μή με τὴν σὴν δούλην παρίδῃς, ὁ ἀμέτρητον ἔχων τὸ ἔλεος. | Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ’ αμέτρητο έλεος |
| (Μεταγραφή: Φώτης Κόντογλου) |
