Στη σύγχρονη πολιτική σκηνή, οι διαξιφισμοί δεν περιορίζονται πλέον απλώς στην επιλογή πράξεων ή πολιτικών. Το κέντρο βάρους έχει μετατοπιστεί στην ίδια τη φύση της αλήθειας: Πόσο αντικειμενικές είναι οι θέσεις που ακούγονται; Μπορούν να συμπεριλάβουν όλες τις πτυχές της πραγματικότητας ή να αντανακλούν τις εμπειρίες όλων των εμπλεκόμενων πλευρών;
Η ιστορική αλληλεπίδραση μεταξύ επιστημολογίας και πολιτικής διατρέχει αιώνες, από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη έως τις νεωτερικές συγκρούσεις ορθολογιστών και εμπειριστών. Ωστόσο, σήμερα γίνεται πιο εμφανής από ποτέ η άμεση αναφορά σε φιλοσοφικά ζητήματα γνώσης μέσα σε κάθε δημόσια συζήτηση.
Το νέο βιβλίο του Γιάννη Κτενά, «Η επιστημολογική στροφή στην πολιτική: whataboutism, γενεαλογική υπονόμευση, κατασκευασιοκρατία», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εκκρεμές, ανατέμνει ακριβώς αυτή την αλλαγή. Ο συγγραφέας εστιάζει στο πώς πλέον οι κοινωνίες διαφωνούν όχι μόνο για τα γεγονότα, αλλά για το αν αυτά συνιστούν γεγονότα – φαινόμενο που κορυφώθηκε σε ζητήματα όπως η διαχείριση της πανδημίας, η άρνηση της κλιματικής αλλαγής και οι ορισμοί της ταυτότητας φύλου.
Η σκιά του σκεπτικισμού και ο ρόλος του whataboutism
Ο Κτενάς, επηρεασμένος από τις θεωρίες του Μάνχαϊμ, περιγράφει τρεις τεχνικές με τις οποίες η πολιτική χρησιμοποιεί την αμφισβήτηση της γνώσης: το whataboutism, τη γενεαλογική υπονόμευση και την κατασκευασιοκρατία. Το γνωστό «ναι, αλλά για το… δεν λέτε κάτι», αποτελεί, σύμφωνα με τον συγγραφέα, εργαλείο για να αναδειχθεί η δήθεν ασυνέπεια του συνομιλητή, μετατρέποντας τη συζήτηση για το ορθό μιας άποψης σε διαμάχη για τα κίνητρα πίσω από αυτήν.
Η γενεαλογική υπονόμευση στρέφει το ενδιαφέρον στην προέλευση των θέσεων – με πολλές συζητήσεις να περιστρέφονται γύρω από το «ποιος ωφελείται;». Παρόλο που γίνεται αποδεκτό πως κάθε γνώση έχει κοινωνικές προϋποθέσεις, ο Κτενάς αναδεικνύει την ανάγκη για μεθοδολογίες που ξεπερνούν τα στενά όρια κοινωνικών προσδιορισμών.
Η κατασκευασιοκρατία, τέλος, ισχυρίζεται πως ακόμη και η επιστήμη είναι προϊόν κοινωνικής συναίνεσης, ένα επιχείρημα που συχνά οδηγεί στον σχετικισμό και στην πλήρη αμφισβήτηση κάθε αντικειμενικότητας.
Ζητούμενο η εγκυρότητα της γνώσης
Ο Κτενάς υπογραμμίζει ότι η αυθεντική απάντηση δεν βρίσκεται στην άρνηση των κοινωνικών συνθηκών της γνώσης ούτε στην απλοϊκή αποδοχή του σχετικισμού. Η επιτυχία της επιστήμης, τονίζει, προκύπτει από την αποτελεσματική συνάντηση ανάμεσα στην κοινωνικά τοποθετημένη σκέψη και την αντικειμενική υφή του κόσμου. Αυτή η προσέγγιση προτείνει έναν νέο ρεαλισμό, προτρέποντας για μια γνώση που θα είναι ταυτόχρονα χειραφετητική και επιστημονικά αξιόπιστη.
Τελικά, η αλήθεια – είτε στην πολιτική, είτε στην κοινωνία – παραμένει πάντα πολυδιάστατη και βαθιά πολιτική, θέτοντας στο επίκεντρο τη διαρκή διαπραγμάτευση μεταξύ ρεαλισμού και σκεπτικισμού, αλλά και την ανάγκη για μια νέα ισορροπία ανάμεσα στη συλλογική δράση και την επιστημονική τεκμηρίωση.
