Ο σπουδαίος φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν, που μας αποχαιρέτησε πρόσφατα, τόνιζε πως το ανθρώπινο μυαλό παγιδεύεται συχνά στην αναζήτηση ακλόνητων βεβαιοτήτων και στη γοητεία των αυταπατών. Παλιότερα, ο Παβέζε δήλωνε πως «η τέχνη του να ζεις είναι τελικά η τέχνη να πιστεύεις στα ψέματα». Και πράγματι, το να δίνουμε πίστη σε ψευδαισθήσεις έχει γίνει δεύτερη φύση για πολλούς, μάλλον επειδή η πραγματικότητα συχνά είναι πιο σκληρή από τις διαστρεβλώσεις της.
Αναζητώντας τα πραγματικά συμπεράσματα μέσα από μια δημοσκόπηση, διαπιστώνει κανείς πόσο εύθραυστα είναι όσα θεωρούμε αυτονόητα. Η ανία και η αδιαφορία μας για τα κεκτημένα μπορεί να οδηγήσουν στον αφανισμό τους μέσα σε ελάχιστο χρόνο, επειδή υπάρχουν όσοι δεν διστάζουν να ρίξουν κι άλλο λάδι στη φωτιά, απλά και μόνο επειδή νιώθουν αποκλεισμένοι από την εξουσία. Είναι τραγικό πως αρκετοί συμπολίτες μας φαίνεται να προτιμούν τη συνολική διάλυση, αποστρεφόμενοι οτιδήποτε και οποιονδήποτε δεν ανήκει στον στενό τους κύκλο.
Αυτή η διάθεση αυτοκαταστροφής, που ξεδιπλώνεται ακόμη και στο γνωστό ντοκιμαντέρ «Στο χιλιοστό», μας δείχνει μια κοινωνία εγκλωβισμένη σε ιδεολογικούς ύπνου στα όρια του μισαλλόδοξου μαζοχισμού. Νέοι άνθρωποι, ανεκπαίδευτοι αλλά με απεριόριστη σιγουριά, εμφανίζονται κάθε τόσο έτοιμοι να κατηγορήσουν και να καταστρέψουν όσα γενιές με κόπο έχτισαν.
Παράλληλα, πρόσωπα του παρελθόντος, αντί να εξαφανιστούν σιωπηλά από τη δημόσια σφαίρα, επιστρέφουν σαν να μην τρέχει τίποτα, ζητώντας ξανά έναν ρόλο. Και πάντα βρίσκουν το έδαφος γόνιμο, επειδή για κάποιους ο πολιτικός και κοινωνικός εκδικητισμός μοιάζει αναγκαία συνθήκη, ακόμη κι αν τα αίτια έχουν πλέον χαθεί στην ιστορία. Μοιάζει, όντως, με ταινία που πρωταγωνιστούν ζόμπι!
Βλέπουμε ακόμη και αναλυτές όπως ο Νίκος Μαραντζίδης να τροφοδοτούν τη θεωρία πως όλοι αποτελούν τελικά πιόνια σκοτεινών σχεδίων, γεγονός που ενισχύει τον κυρίαρχο παραλογισμό. Σε μια άλλη εκδοχή της πραγματικότητας, μαθαίνουμε πως θα μπορούσε, σε άλλο καθεστώς, να είχε ήδη οδηγηθεί στο εδώλιο ή στην εξορία. Η συλλογική μνήμη, άλλωστε, ξεχνά εύκολα τις σκοτεινές στιγμές, μέχρι να τις επαναφέρει ξαφνικά στο προσκήνιο.
Τελικά, μήπως το να ζει κανείς σημαίνει να αποδέχεται –συνειδητά ή ασυνείδητα– τα ψέματα; Σε μεγάλο βαθμό, αυτό αποτυπώνεται και στις δημοσκοπήσεις: η ανάγκη για ψευδαισθήσεις και η ελπίδα σε νέα, άγνωστα πρόσωπα, που ίσως καταφέρουν να αλλάξουν κάτι απλώς και μόνο επειδή διαφέρουν από τους παλιούς. Η κριτική ματιά προς τις δημοσκοπήσεις φέρνει στο φως μια κοινωνία διχασμένη, έτοιμη ανά πάσα στιγμή να εκραγεί, ενίοτε για λόγους που ούτε τα ίδια τα μέλη της δεν κατανοούν.
Οι δημοσκοπήσεις, λοιπόν, προσφέρουν τεράστια μαθήματα για το πώς λειτουργεί η ελληνική κοινωνία: αποκαλύπτουν σύγχυση, συναισθήματα εκδίκησης και μια διαρκή εναλλαγή μεταξύ αυταπάτης και απογοήτευσης. Κι όμως, όπως μας θυμίζει και ο Μακρυγιάννης, ίσως να σωθούμε τελικά επειδή κρατάμε μέσα μας ένα υπόλειμμα λογικής…
