«Πάντα να ιστορικοποιείς!» Αυτή η φράση, που άφησε ανεξίτηλο στίγμα στο πεδίο της λογοτεχνικής θεωρίας, ανοίγει το εμβληματικό έργο του Φρέντρικ Τζέιμσον «Το πολιτικό ασυνείδητο. Η αφήγηση ως κοινωνικά συμβολική πράξη». Ύστερα από 45 χρόνια από την πρώτη του αγγλική έκδοση, το βιβλίο κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κέδρος, σε μετάφραση του Πάνου Σταθάτου, φέρνοντας στην επιφάνεια μία από τις πιο πολυσύνθετες προσέγγισεις για μια μαρξιστικής εμπνεύσεως θεωρία της λογοτεχνίας.
Το «πολιτικό ασυνείδητο» αναδύεται τη δεκαετία που κυριαρχείται από τη «Γαλλική Θεωρία» και διατυπώνει μια ριζική μαρξιστική πρόταση, απορρίπτοντας οποιονδήποτε μηχανιστικό αναγωγισμό. Η κεντρική ιδέα του Τζέιμσον είναι πως όλα τα πολιτιστικά έργα λειτουργούν ως κοινωνικά συμβολικές πράξεις. Μελετώντας τις πολύμορφες διαμεσολαβήσεις που οδηγούν στη γέννηση του λογοτεχνικού έργου, ο συγγραφέας συνομιλεί τόσο με τις θεωρίες του Αλτουσέρ και του Λούκατς όσο και με τα εργαλεία της ψυχανάλυσης.
Μυθιστόρημα και Ιστορία: Μια μεταμόρφωση
Σημείο εκκίνησης αποτελεί η αναγνώριση της Ιστορίας ως μιας μη αφηγηματικής αλλά αναπόφευκτα κειμενικής πραγματικότητας, ιδιαίτερα εμφανές κατά την άνοδο της αστικής τάξης. Ο Τζέιμσον μελετά το ρομάντζο, στηριζόμενος στην ανάλυση του Νόρθροπ Φράι, για να καταδείξει πώς το αστικό μυθιστόρημα μετασχημάτισε τα παλιά μαγικά χαρακτηριστικά σε νέα στοιχεία όπως θεολογία και ψυχολογία, ενώ αργότερα με τον μοντερνισμό, φιγούρες όπως ο Κάφκα και ο Κορτάσαρ τοποθετούν το φανταστικό στο επίκεντρο του εκκοσμικευμένου κόσμου.
Ο Τζέιμσον επιλέγει το μυθιστόρημα επειδή θεωρεί ότι αποτελεί βασικό εργαλείο πολιτισμικής μετάβασης στην εποχή της αγοράς. Με λαμπρές αναγνώσεις έργων των Μπαλζάκ και Κόνραντ, αντικρούει την άποψη του Λούκατς ότι ο μοντερνισμός είναι απλώς αντανάκλαση των κοινωνικών δομών, και τονίζει την ταυτόχρονη παρουσία μιας ισχυρής ουτοπικής ενέργειας μέσα στα λογοτεχνικά κείμενα: το «Λόρδος Τζιμ» είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής.
Το νέο πρόσωπο της μαρξιστικής θεωρίας
Ο Τζέιμσον, αξιοποιώντας και άλλες μεγάλες μορφές της μαρξιστικής σκέψης όπως ο Ερνστ Μπλοχ και ο Μιχαήλ Μπαχτίν, αποδεικνύει ότι η έννοια της ιδεολογίας ξεφεύγει από την απλή «ψευδή συνείδηση». Υποστηρίζει ότι κάθε ιδεολογία κρύβει πάντα μία διάθεση ελπίδας και συλλογικότητας, ενώ ακόμη και οι ηγεμονικές κουλτούρες ενσωματώνουν ουτοπικά στοιχεία, ακριβώς επειδή ο ρόλος τους είναι να ενισχύουν τη συλλογική συνοχή. Η προσέγγισή του συνδυάζει τη διαλεκτική ανάλυση της ιδεολογίας με μια βαθιά αποκρυπτογράφηση των ουτοπικών παρορμήσεων που ζουν και αναπνέουν μέσα στα μεγάλα λογοτεχνικά έργα.
Το «πολιτικό ασυνείδητο» δείχνει γιατί η λογοτεχνία παραμένει ένας ακούραστος φορέας κοινωνικής και πολιτικής συνείδησης – ένας αληθινός καθρέφτης της ουτοπικής δύναμης που υπάρχει ακόμα και στα πιο αντίξοα κοινωνικά πλαίσια.
