Πόσοι γνωρίζουν ότι η σχέση μεταξύ των βρετανικών πολιτικών και των εθνικών ζητημάτων της νοτιοανατολικής Ευρώπης έχει διαμορφώσει ολόκληρη την κατανόηση της εποχής μας για τη διεθνή τάξη; Το νέο βιβλίο του Γιώργου Γιαννακόπουλου, επίκουρου καθηγητή στο City St George’s University of London, προσφέρει μια μοναδική ματιά στα γεγονότα της περιόδου 1870–1930 και αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές της βρετανικής παρέμβασης.
Μέσα από τα μάτια μιας ομάδας Βρετανών ιστορικών, αρχαιολόγων και δημοσιογράφων – που ο συγγραφέας ονομάζει «διερμηνείς» – εξετάζεται πώς αυτοί οι διαμεσολαβητές διαμόρφωσαν τη σχέση μεταξύ της βρετανικής πολιτικής και των εθνικών επιδιώξεων των λαών τόσο της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων όσο και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι «διερμηνείς» αυτοί, όπως οι Freeman, Bryce, Evans, Durham, Seton-Watson, Brailsford και Toynbee, όχι μόνο ανέδρασαν στα φλέγοντα ζητήματα της εποχής όπως το Ανατολικό, το Αρμενικό, το Μακεδονικό και το Κρητικό, αλλά συνέβαλαν ενεργά στη διαμόρφωση των εξελίξεων και των ερμηνειών που παραμένουν ζωντανές μέχρι σήμερα.
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, φωτίζονται τα γεγονότα της κρίσης στη Βοσνία και τη Βουλγαρία το 1875–78, με πρωτοφανή κινητοποίηση της βρετανικής κοινής γνώμης μετά τις μαζικές σφαγές χριστιανών από τον οθωμανικό στρατό. Εδώ, τονίζεται ο ρόλος των Βρετανών διανοουμένων, που επαναπροσδιόρισαν τα Βαλκάνια ως τμήμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού, αλλά και ως πεδίο αντιπαράθεσης με την Οθωμανική εξουσία.
Ακολουθεί η ανάλυση της πολυεθνικής συγκυρίας στην Αυστροουγγαρία και τα εδάφη των Οθωμανών, αναδεικνύοντας πώς η υπεράσπιση της αυτοδιάθεσης συμβάδιζε με τις εσωτερικές αντιφάσεις του ίδιου του βρετανικού φιλελευθερισμού – συχνά με εντυπωσιακή σιωπή για ζητήματα όπως η Ιρλανδία.
Με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο να ανατρέπει κάθε βεβαιότητα, οι Βρετανοί «διερμηνείς» στρέφονται σε ρόλο πολιτικών συμβούλων, παρεμβαίνοντας στις θεμελιώδεις συζητήσεις για το μέλλον της Ευρώπης, ενώ η διάλυση της Αυστροουγγαρίας και η ανάδυση νέων εθνών συνδέεται με τις δικές τους ανησυχίες για την ενότητα της Αυτοκρατορίας και το περίφημο «Ιρλανδικό ζήτημα».
Η αφήγηση κορυφώνεται στη μεταπολεμική εποχή, όπου ο Arnold Toynbee επανερμηνεύει το Ανατολικό Ζήτημα ως ζήτημα της ίδιας της Δύσης, αμφισβητώντας τις παραδοσιακές αξίες της πολιτισμικής ανωτερότητας και της φιλελεύθερης αποστολής. Όπως αποκαλύπτει ο Γιαννακόπουλος, η νοτιοανατολική Ευρώπη αποτέλεσε πραγματικό εργαστήριο για την εξέλιξη της βρετανικής σκέψης σε θέματα όπως η αυτοκρατορία, η εθνική κυριαρχία και η διεθνής δικαιοσύνη.
Το βιβλίο δεν διστάζει να αποκαλύψει τις βαθιές αντιφάσεις των Βρετανών στην περιοχή, τονίζοντας πώς η προσήλωσή τους στην προστασία των χριστιανικών πληθυσμών συνυπήρχε με παγιωμένα στερεότυπα, ενώ οι ίδιοι διαμόρφωσαν την παγκόσμια άποψη για τη νοτιοανατολική Ευρώπη σύμφωνα με τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας τους.
Ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα που μας υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε τις έννοιες της ελευθερίας, της εθνικής ταυτότητας και του φιλελευθερισμού, την ώρα που τα ίδια διλήμματα επιστρέφουν σήμερα με μεγαλύτερη ένταση παρά ποτέ.
